20 stycznia 2026 roku podczas Światowego Forum Ekonomicznego (WEF) w Davos,premier Kanady Mark Carney skupił się na temacie “nowego porządku światowego” w kontekście rywalizacji wielkich mocarstw.
Carney, przemawiający w panelu z Laurence’em D. Finkiem i Gideonem Rachmanem, zaczął od fragmentu po francusku po czym przeszedł na angielskio.
Jego przemówienie wzywało do działania “średnie mocarstwa”, takich jak Kanada, w obliczu nagłego zerwania globalnego porządku. Podkreślił konieczność porzucenia iluzji i budowania nowej rzeczywistości opartej na realizmie opartym na wartościach.
Carney zaczął przemówienie, cytując Tukidydesa: “Silni robią, co mogą, a słabi cierpią, co muszą”. Podkreślił, że w dzisiejszym świecie rywalizacja wielkich mocarstw (np. USA, Chiny, Rosja) staje się normą, a porządek oparty na zasadach międzynarodowych słabnie. Zauważył, że wiele krajów wybiera bierną postawę – “idzie z prądem”, by uniknąć problemów – co tylko utrwala system.
Zapytał retorycznie “Jakie mamy opcje?” i ostrzegł, że taka uległość nie zapewni bezpieczeństwa.
Kluczowym elementem było odniesienie do eseju Václava Havla “Siła bezsilnych” z 1978 roku. Carney przytacza przykład zielarza (sklepikarza), który codziennie wiesza w oknie plakat “Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!”, choć nikt w to nie wierzy. Robi to, by “unikać kłopotów” i sygnalizować posłuszeństwo.
Według Havla, system komunistyczny utrzymywał się dzięki takim rytuałom – “życiu w kłamstwie”. Carney wezwał firmy i kraje do “zdjęcia plakatu z okna”, czyli porzucenia udawania i skonfrontowania się z rzeczywistością.
To metafora dla współczesnego świata, gdzie kraje jak Kanada udawały, że porządek międzynarodowy działa idealnie, mimo oczywistych wad. Premier skrytykował “porządek oparty na zasadach międzynarodowych”, pod którym Kanada prosperowała przez dekady. Przyznał, że była to częściowo fikcja: poszczególne kraje dołączały do instytucji (jak ONZ, WTO, COP), chwaliły zasady, ale wiedziały, że mocarstwa łamią je, gdy im wygodnie (np. asymetryczne egzekwowanie prawa handlowego czy międzynarodowego).
Amerykańska hegemonia zapewniała korzyści, jak otwarte szlaki morskie czy stabilny system finansowy, więc kraje “wieszały plakat” i unikały konfrontacji. Jednak ten układ przestał działać. Carney podkreśla, że ostatnie dwie dekady kryzysów (finansowy, zdrowotny, energetyczny, geopolityczny) ujawniły ryzyka globalnej integracji. Obecnie mocarstwa używają jej jako broni: taryfy jako dźwigni, infrastrukturę finansową do przymusu, łańcuchy dostaw do wyzysku.
“Nie można żyć w kłamstwie wzajemnych korzyści z integracji, gdy integracja staje się źródłem podporządkowania” – stwierdził .
Carney jasno stwierdził “Jesteśmy w trakcie zerwania zasad, a nie tranzycji”. Instytucje multilateralne (WTO, ONZ, COP) są zagrożone, co skłania kraje do budowania autonomii w energii, żywności, minerałach krytycznych, finansach i łańcuchach dostaw. To zrozumiałe – kraj, który nie może się sam wyżywić, zasilić czy obronić, ma mało opcji. Jednak świat “fortec” (izolowanych narodów) będzie biedniejszy, kruchszy i mniej zrównoważony. Carney ostrzegł, że transakcyjność stanie się trudniejsza do powtórzenia, bo sojusznicy będą dywersyfikować, by chronić się przed niepewnością. To klasyczne zarządzanie ryzykiem, ale kosztowne – lepiej dzielić koszty poprzez zbiorowe inwestycje w odporność, wspólne standardy i komplementarności.
Zasygnalizował podejście Kanady, jako Realizm oparty na wartościach (value-based realism). Kanada, według Carneya, była jedną z pierwszych, która usłyszała “pobudkę”.
Stare założenia – że geografia i sojusze (np. NATO) automatycznie zapewniają prosperity i bezpieczeństwo – są nieaktualne. Nowe podejście to “realizm oparty na wartościach” (value-based realism), inspirowany prezydentem Finlandii Alexandrem Stubbem: zasadniczy w wartościach (suwerenność, integralność terytorialna, zakaz użycia siły poza Kartą ONZ, prawa człowieka), ale pragmatyczny w uznawaniu, że postęp jest stopniowy, interesy się różnią, a nie wszyscy partnerzy dzielą te same wartości.
Działania Kanady to 1. wewnętrzne wzmocnienie; obniżka podatków od dochodów, zysków kapitałowych i inwestycji biznesowych; usunięcie barier w handlu międzyprowincjonalnym; przyspieszenie inwestycji wartych 1 bilion dolarów w energię, AI, minerały krytyczne, nowe korytarze handlowe; podwojenie wydatków na obronę do końca dekady, z naciskiem na rozwój krajowego przemysłu.
2. Dywersyfikacja zagraniczna – Kompleksowe partnerstwo strategiczne z UE (w tym dołączenie do SAFE – europejskich układów obronnych); 12 umów handlowo-bezpieczeństwowych na czterech kontynentach w sześć miesięcy; nowe partnerstwa z Chinami i Katarem; negocjacje FTA z Indiami, ASEAN, Tajlandią, Filipinami i Mercosurem.
3. Zmienna geometria (variable geometry) – Tworzenie różnych koalicji na różne kwestie, oparte na wspólnych wartościach i interesach.
Przykłady: Ukraina – Kanada jest człobkiem Koalicji Chętnych i jednym z największych dawców per capita.
Arktyka -Wsparcie dla Grenlandii i Danii w suwerenności; inwestycje w radar, okręty podwodne, samoloty i siły lądowe; sprzeciw wobec taryf na Grenlandię; apel o rozmowy dla bezpieczeństwa i prosperity Arktyki.
NATO: Niezachwiane zobowiązanie do Artykułu 5; współpraca z sojusznikami, w tym Nordycko-Bałtycką Ósemką, dla wzmocnienia flank północnej i zachodniej.
Handel plurilateralny: Most między CPTPP (Transpacyficznym Partnerstwem) a UE, tworzący blok 1,5 mld ludzi; “kluby nabywców” w G7 dla dywersyfikacji dostaw minerałów; współpraca demokratyczna w AI, by uniknąć wyboru między “hegemonami a hiperskalerami”.
Wezwanie do średnich mocarstw: Działajmy razem lub aby nie stać się łakomym kąskiem
Carney podkreśla, że średnie mocarstwa nie mogą sobie pozwolić na samotność jak wielkie potęgi (rynek, siła militarna, dźwignia). Bilateralne negocjacje z hegemonami oznaczają słabość i rywalizację o łaski. Zamiast tego należy łączyć siły dla “trzeciej ścieżki” z wpływem.
“Jeśli nie jesteśmy przy stole, jesteśmy na menu”. Nie chodzi o naiwny multilateralizm, ale o gęstą sieć połączeń w handlu, inwestycjach i kulturze.
Co to oznacza? Odniesienie do Havla – “żyć w prawdzie” to nazywać rzeczywistość jaką jest: Porzucić mit porządku opartego na zasadach; uznać świat za rywalizację, gdzie integracja służy przymusowi.
Stosować te same standardy do sojuszników i rywali; milczenie wobec zastraszania z jednej strony podważa wiarygodność.
Tworzyć instytucje, które działają; redukować dźwignie przymusu poprzez silną gospodarkę wewnętrzną i dywersyfikację (to podstawa uczciwej polityki zagranicznej).
Carney chwalił Kanadę jako supermocarstwo energetyczne, rezerwy minerałów, wykształcona populacja, potężne fundusze emerytalne, ogromna pojemność fiskalna rządu. Kanada to pluralistyczne społeczeństwo, które działa; głośny, różnorodny, wolny plac publiczny; zaangażowanie w zrównoważony rozwój; stabilny partner
Kanada uznaje nową rzeczywistość i działa – “zdejmujemy plakat z okna”. Starego porządku nie ma, nie ma co żałować – nostalgia to nie strategia. teraz można zbudować coś lepszego, silniejszego, sprawiedliwszego. To zadanie średnich mocarstw, które mają najwięcej do stracenia w świecie fortec i najwięcej do zyskania z prawdziwą współpracą. “Potężni mają swoją moc. Ale my mamy coś też: zdolność do zaprzestania udawania, nazywania rzeczywistości, budowania siły w domu i działania razem”.
Carney zakończył wezwaniem do innych krajów, by dołączyły do Kanady na tej ścieżce.
Przemówienie trwało około 30 minut i zostało przyjęte jako prowokacyjne, budujące na wcześniejszych deklaracjach Carneya o końcu tradycyjnych relacji Kanada-USA. Podkreślało przesunięcie pozycji Kanady ku większej asertywności geopolitycznej, z naciskiem na klimat, bezpieczeństwo i handel w erze Trumpa 2.0.
