Huta Pieniacka pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej symbolicznych miejsc zbrodni na Polakach. 28 lutego 1944 roku polscy mieszkańcy wsi zostali zamordowani przez ukraińskich żołnierzy 4 Galicyjskiego Pułku Ochotniczego SS, działających pod niemieckim dowództwem, przy udziale oddziałów UPA. Według ustaleń śledztwa zamordowano około 850 osób, a miejscowość została całkowicie zniszczona.

Sprawa wydania zgody przez stronę ukraińską na poszukiwanie szczątków Polaków w Hucie Pieniackiej – obecnie teren obwodu lwowskiego na Ukrainie – dotyczy miejsca tragicznej masakry z 28 lutego 1944 roku, kiedy to  ukraińscy nacjonaliści  zamordowali ponad 800 polskich mieszkańców wsi. Od lat rodziny ofiar, skupione wokół Stowarzyszenia Huta Pieniacka, oraz Instytut Pamięci Narodowej (IPN) zabiegały o pozwolenie na prace poszukiwawcze i ekshumacyjne, ale Ukraina przez długi czas blokowała te działania, m.in. z powodów politycznych związanych z interpretacją historii i kultem postaci jak Stepan Bandera. W latach 2017-2023 obowiązywał nawet formalny zakaz ekshumacji polskich ofiar na Ukrainie, co było odpowiedzią na demontaż ukraińskich pomników w Polsce.

Przełom nastąpił w 2025 roku, gdy Ukraina zaczęła wydawać zgody na poszukiwania w innych miejscach zbrodni wołyńskich, takich jak Puźniki, Ostrówki, Wola Ostrowiecka czy Ugły. W kontekście Huty Pieniackiej IPN złożył wniosek o prace poszukiwawcze już w październiku 2024 roku, a następnie ponawiał go w 2025, składając łącznie 26 wniosków dotyczących różnych lokalizacji. Ambasador Ukrainy w Polsce, Wasyl Bodnar, wielokrotnie zapowiadał zgodę na prace w Hucie Pieniackiej, podkreślając brak formalnych przeszkód, co powtarzał w mediach i oświadczeniach. Mimo to proces był opóźniony – w listopadzie 2025 media donosiły o braku odpowiedzi na polskie wnioski, a Stowarzyszenie Huta Pieniacka apelowało do ambasadora o konkretne decyzje.

Kluczowy moment nadszedł 15 grudnia 2025 roku, gdy Lwowska Obwodowa Administracja Państwowa zatwierdziła program prac poszukiwawczych przedstawiony przez IPN. Informację o tym IPN otrzymał i ogłosił 12 lutego 2026 roku.  Na tej podstawie ukraiński partner IPN – Przedsiębiorstwo “Wołyńskie Starożytności” – ma złożyć wniosek do Ministerstwa Kultury Ukrainy o ostateczną zgodę na poszukiwania szczątków. Prace planowane są na wiosnę 2026 roku, w ramach szerszego pakietu ekshumacji na Ukrainie.

PONIŻEJ KONTYNUACJA TEKSTU

Jeśli chodzi o podmiot prowadzący poszukiwania: formalnie wniosek o ostateczną zgodę składa ukraiński partner IPN, czyli Przedsiębiorstwo “Wołyńskie Starożytności” (lub podobne podmioty jak Fundacja Wołyńskie Starożytności w innych przypadkach). Jednak prace mają być prowadzone we współpracy z polskim IPN, z udziałem polskich i ukraińskich specjalistów (archeologów, antropologów itp.), co wynika z praktyki w podobnych lokalizacjach, jak ekshumacje we Lwowie czy Puźnikach.

IPN ponawia wnioski i koordynuje działania, ale zgodnie z ukraińskim prawem, bezpośrednim wykonawcą jest podmiot ukraiński. Celem jest odnalezienie szczątków, ich identyfikacja i godny pochówek, co ma służyć pojednaniu polsko-ukraińskiemu w kontekście pamięci historycznej.