24 marca obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. Dzień ten, ustanowiony w 2018 roku z inicjatywy prezydenta Andrzeja Dudy przez Parlament RP, jest wyrazem czci dla wszystkich obywateli polskich, którzy – mimo śmiertelnego zagrożenia – pomagali Żydom skazanym na ludobójczą eksterminację przez niemieckich okupantów w latach 1939–1945.
Wybrana data nawiązuje do tragicznych wydarzeń z 24 marca 1944 roku w Markowej (województwo podkarpackie). Tego dnia niemieccy żandarmi bestialsko zamordowali Józefa Ulmę, jego ciężarną żonę Wiktorię oraz ich sześcioro dzieci: ośmioletnią Stasię, sześcioletnią Basię, pięcioletniego Władzia, czteroletniego Franka, trzyletniego Antosia i półtoraroczną Marysię. Razem z nimi zginęło nienarodzone siódme dziecko oraz ośmioro ukrywanych przez Ulmów Żydów z rodzin Didnerów, Grünfeldów i Goldmanów (w tym Saul Goldman zwany Szallem wraz z synami).
W duchu słów Jezusa Chrystusa:

„Będziesz miłował Pana, Boga swego, całym swoim sercem, całą swoją duszą, całą swoją mocą i całym swoim umysłem, a bliźniego swego jak siebie samego”,

Rodzina Ulmów już w 1942 roku przyjęła pod swój dach Żydów poszukujących schronienia – sąsiadów i znajomych z Markowej oraz Łańcuta.
Ulmowie stali się symbolem – wciąż zbyt mało znanym na świecie – postawy wielu Polaków, którzy w obliczu dramatycznego moralnego wyboru decydowali się ryzykować życie własne i swoich rodzin, aby spełnić chrześcijański nakaz miłości bliźniego. Należy podkreślić, że Polska była jedynym krajem okupowanej przez Niemców Europy, w którym za jakąkolwiek pomoc Żydom groziła kara śmierci – nie tylko dla pomagającego, lecz często także dla całej jego rodziny.
Józef i Wiktoria Ulmowie zostali w 1995 roku uhonorowani tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, przyznawanym przez Instytut Yad Vashem. W 2003 roku w archidiecezji przemyskiej rozpoczął się proces beatyfikacyjny całej rodziny. Decyzją papieża Franciszka 10 września 2023 roku Rodzina Ulmów została beatyfikowana w Markowej.
Kilka lat temu w Markowej powstało Muzeum Polaków Ratujących Żydów im. Rodziny Ulmów. Natomiast 24 marca 2004 roku odsłonięto pomnik poświęcony Rodzinie Ulmów.
Napisy na pomniku Rodziny Ulmów w Markowej:
RATUJĄC ŻYCIE INNYCH, ZŁOŻYLI W OFIERZE WŁASNE.
JÓZEF ULMA, JEGO ŻONA WIKTORIA ORAZ ICH DZIECI: STASIA, BASIA, WŁADZIU, FRANUŚ, ANTOŚ, MARYSIA I NIENARODZONE.
UKRYWAJĄC OŚMIU STARSZYCH BRACI W WIERZE – ŻYDÓW Z RODZINY SZALLÓW I GOLDMANÓW – ZGINĘLI WRAZ Z NIMI W MARKOWEJ 24 III 1944 R. Z RĄK NIEMIECKIEJ ŻANDARMERII. NIECH ICH OFIARA BĘDZIE WEZWANIEM DO SZACUNKU I OKAZYWANIA MIŁOŚCI KAŻDEMU CZŁOWIEKOWI!
BYLI SYNAMI I CÓRKAMI TEJ ZIEMI – POZOSTAJĄ W NASZYM SERCU.
Społeczność Markowej, 24 III 2004 r.
Opracował: Jan Cytowski
Komisja Propagowania i Obrony Dobrego Imienia Polski i Polaków
KPK Okręg Toronto
Toronto, 24.03.2026
Materiały źródłowe:

  • IPN, The Risk of Survival, 2009
  • Grzegorz Górny, The Righteous, 2016
  • O Polakach ratujących Żydów – materiały pokonferencyjne, 2016
  • Wikipedia oraz inne wiarygodne źródła historyczne
PONIŻEJ KONTYNUACJA TEKSTU