Niemiecki nazistowski obóz dla polskich dzieci w Łodzi (1942–1945) – w Łodzi powstaje nowa instytucja kultury

Muzeum Dzieci Polskich, które powstanie w Łodzi, nie pozwoli zapomnieć o wstrząsających zbrodniach dokonanych na polskich dzieciach podczas II wojny światowej.

 

czy­ta­my na stro­nach IPN

31 maja 2021 r. w sie­dzi­bie łódz­kie­go oddzia­łu IPN odby­ła się kon­fe­ren­cja pra­so­wa na temat powsta­ją­ce­go w Łodzi muzeum, któ­re­go celem będzie upa­mięt­nie­nie ofiar nie­miec­kie­go nazi­stow­skie­go obo­zu dla pol­skich dzieci.

Reklama

Part­ne­ra­mi przy two­rze­niu muzeum są Insty­tut Pamię­ci Naro­do­wej, któ­ry od daw­na zaj­mu­je się popu­la­ry­za­cją wie­dzy o tym nie­miec­kim obo­zie kon­cen­tra­cyj­nym dla dzie­ci, oraz Rzecz­nik Praw Dziec­ka – jeden z ini­cja­to­rów powsta­nia instytucji.

W uro­czy­sto­ści ogło­sze­nia utwo­rze­nia nowej insty­tu­cji kul­tu­ry wzię­li udział: prof. Piotr Gliń­ski – wice­pre­zes Rady Mini­strów, mini­ster kul­tu­ry, dzie­dzic­twa naro­do­we­go i spor­tu, Miko­łaj Paw­lak – rzecz­nik praw dziec­ka, dr Jaro­sław Sza­rek – pre­zes Insty­tu­tu Pamię­ci Naro­do­wej, Karol Mły­nar­czyk – I wice­wo­je­wo­da łódz­ki, dr hab. Dariusz Rogut – dyrek­tor oddzia­łu IPN w Łodzi, dr Ire­ne­usz Piotr Maj, któ­ry ode­brał z rąk wice­pre­mie­ra Pio­tra Gliń­skie­go powo­ła­nie na sta­no­wi­sko p.o. dyrek­to­ra Muzeum Dzie­ci Pol­skich, oraz Jolan­ta Sowiń­ska-Gogacz – autor­ka książ­ki Mały Oświę­cim. Dzie­cię­cy obóz w Łodzi.

Wska­zu­jąc na wyjąt­ko­wość Muzeum Dzie­ci Pol­skich, wice­pre­mier Piotr Gliń­ski pod­kre­ślił, że będzie to pierw­sze w Pol­sce odręb­ne insty­tu­cjo­nal­nie upa­mięt­nie­nie czę­sto zapo­mi­na­nych naj­młod­szych ofiar nie­miec­kich zbrod­ni z cza­sów II woj­ny świa­to­wej. Dodał rów­nież, że muzeum dołą­czy do listy ponad 100 nowych insty­tu­cji – wiel­kiej sie­ci pol­skich muze­ów, któ­re w ostat­nich pię­ciu latach powsta­ły, są prze­kształ­ca­ne i nadal powsta­ją jako wia­no dla przy­szłych pokoleń.

– Pamięć odgry­wa nie­zmier­nie istot­ną rolę – wzmac­nia wspól­no­tę i budu­je jej toż­sa­mość. Dla­te­go budu­je­my sieć nowo­cze­snych muze­ów, któ­re będą kształ­to­wać poko­le­nia. Wśród tych inwe­sty­cji są m.in. zbu­do­wa­ne już Muzeum Józe­fa Pił­sud­skie­go, Muzeum Domu Rodzi­ny Pilec­kich, Muzeum Żoł­nie­rzy Wyklę­tych, Muzeum Kre­sów, Muzeum Sybi­ru czy Muzeum Ulmów. Zwień­cze­niem będzie Muzeum Histo­rii Pol­ski – jed­no z naj­więk­szych i naj­no­wo­cze­śniej­szych w Euro­pie, uka­zu­ją­ce w peł­ni boga­tą histo­rię Pol­ski  – powie­dział Piotr Gliński.

– Jeste­śmy u począt­ku dro­gi two­rze­nia pla­ców­ki, któ­ra będzie opo­wia­dać przej­mu­ją­cą histo­rię o obo­zie na Prze­my­sło­wej. Tym samym nad­ra­bia­my dzie­siąt­ki lat zanie­chań(…) Oku­pant nie­miec­ki pogw­łał­cił wszel­kie umo­wy mię­dzy­na­ro­do­we, ale naj­bar­dziej pogw­łał­cił to, co leża­ło u pod­staw naszej cywi­li­za­cji – kodeks rycer­ski: nie wal­czy się z oso­ba­mi bez­bron­ny­mi – dze­ić­mi, kobie­ta­mi i  oso­ba­mi star­szy­mi. Obóz na Prze­my­sło­wej jest miej­scem zwy­cię­stwa zła, ale dzi­siaj musi zwy­cię­żyć pamięć – powie­dział pod­czas kon­fe­ren­cji dr Jaro­sław Sza­rek, pre­zes Insty­tu­tu Pamię­ci Naro­do­wej. – To miej­sce będzie przy­wo­ły­wać tę przej­mu­ją­cą histo­rię, spła­cać dług nie­pa­mię­ci wobec naj­młod­szych ofiar II woj­ny świa­to­wej – pod­kre­ślił dr Szarek.

Ogło­sze­nie utwo­rze­nia Muzeum Dzie­ci Pol­skich – ofiar tota­li­ta­ry­zmu poprze­dzi­ło pod­pi­sa­nie Listu inten­cyj­ne­go w spra­wie współ­pra­cy na rzecz utwo­rze­nia muzeum, któ­ry 21 maja  sygno­wa­li: wice­pre­mier, mini­ster kul­tu­ry, dzie­dzic­twa naro­do­we­go i spor­tu prof. Piotr Gliń­ski, rzecz­nik praw dziec­ka Miko­łaj Paw­lak oraz repre­zen­tu­ją­cy Insty­tut Pamię­ci Naro­do­wej – Komi­sję Ści­ga­nia Zbrod­ni prze­ciw­ko Naro­do­wi Pol­skie­mu dyrek­tor łódz­kie­go oddzia­łu Insty­tu­tu dr hab. Dariusz Rogut.

Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu

Orga­ni­za­to­rem Muzeum Dzie­ci Pol­skich – ofiar tota­li­ta­ry­zmu będzie Mini­ster Kul­tu­ry, Dzie­dzic­twa Naro­do­we­go i Spor­tu, któ­ry sfi­nan­su­je budo­wę i koszt dzia­łal­no­ści instytucji.

Nowe muzeum pozwo­li połą­czyć sys­te­mo­we dzia­ła­nia resor­tu kul­tu­ry, mają­ce na celu upa­mięt­nie­nie wszyst­kich ofiar II woj­ny świa­to­wej, z zaan­ga­żo­wa­niem Rzecz­ni­ka Praw Dziec­ka (któ­ry był jed­nym z ini­cja­to­rów powo­ła­nia insty­tu­cji i uzy­skał dla tej ini­cja­ty­wy patro­nat Pre­zy­den­ta RP) oraz pra­ca­mi i dotych­cza­so­wy­mi wyni­ka­mi badań nad histo­rią obo­zu pro­wa­dzo­ny­mi przez Insty­tut Pamię­ci Naro­do­wej – Komi­sję Ści­ga­nia Zbrod­ni prze­ciw­ko Naro­do­wi Pol­skie­mu Oddział w Łodzi.

Przed­mio­tem dzia­ła­nia Muzeum będzie pro­wa­dze­nie dzia­łal­no­ści wysta­wien­ni­czej, kul­tu­ral­nej, nauko­wej i edu­ka­cyj­nej, mają­cej na celu upo­wszech­nia­nie wie­dzy o tra­gicz­nym losie dzie­ci – sie­rot osa­dzo­nych w nie­miec­kim nazi­stow­skim obo­zie dla pol­skich dzie­ci pod ofi­cjal­ną nazwą: Polen-Jugen­dver­wahr­la­ger der Sicher­he­it­spo­li­zei in Lit­zman­n­stadt (Kin­der-KL Lit­zman­n­stadt) przy ul. Prze­my­sło­wej w Łodzi, pro­wa­dzo­nym przez nie­miec­kie wła­dze oku­pa­cyj­ne od 1 grud­nia 1942 r. do 18 stycz­nia 1945 r.

Zada­niem Muzeum będzie gro­ma­dze­nie, opra­co­wy­wa­nie, kon­ser­wa­cja, prze­cho­wy­wa­nie i udo­stęp­nia­nie zbio­rów zwią­za­nych z histo­rią Kin­der-KL Lit­zman­n­stadt, stwo­rze­nie prze­strze­ni wysta­wien­ni­czej i ośrod­ka nauko­we­go inspi­ru­ją­ce­go do reflek­sji na temat histo­rii obo­zu, z uwzględ­nie­niem gehen­ny dzie­ci pol­skich w cza­sie II woj­ny świa­to­wej w Łodzi i poza nią – na tere­nach Pol­ski oku­po­wa­nych przez Rze­szę Nie­miec­ką i ZSRS, powo­jen­nych losów dzie­ci – sie­rot wojen­nych w Pol­sce, a tak­że dzie­ci Żoł­nie­rzy Wyklę­tych – boha­te­rów pol­skie­go pod­zie­mia nie­pod­le­gło­ścio­we­go, a tak­że współ­pra­ca z muze­ami, oso­ba­mi fizycz­ny­mi, oso­ba­mi praw­ny­mi w tym, w szcze­gól­no­ści z Rzecz­ni­kiem Praw Dziec­ka w zakre­sie pro­ble­ma­ty­ki doty­czą­cej praw dziec­ka i naru­szeń tych praw oraz jed­nost­ka­mi orga­ni­za­cyj­ny­mi nie­po­sia­da­ją­cy­mi oso­bo­wo­ści praw­nej oraz inspi­ro­wa­nie ini­cja­tyw spo­łecz­nych doty­czą­cych Kin­der-KL Litzmannstadt.

Muzeum Dzie­ci Pol­skich w Łodzi ma być nowo­cze­sną mul­ti­me­dial­ną pla­ców­ką muze­al­no-edu­ka­cyj­ną, w któ­rej zwie­dza­ją­cy będą mogli zapo­znać się z naj­bar­dziej tra­gicz­ny­mi wyda­rze­nia­mi naszej histo­rii, a mło­dzież i nauczy­cie­le znaj­dą wspar­cie eks­perc­kie i mate­ria­ły edu­ka­cyj­ne doty­czą­ce wojen­nych losów naszych naj­młod­szych oby­wa­te­li. Dzię­ki temu Muzeum będzie zarów­no depo­zy­ta­riu­szem pamię­ci o prze­szło­ści, jak i żywym miej­scem edu­ka­cji, któ­re aktyw­nie uczest­ni­czyć będzie w pro­ce­sie kształ­to­wa­nia świa­do­mo­ści histo­rycz­nej i postaw społecznych.

Do wspar­cia dzia­łal­no­ści Muzeum Mini­ster Kul­tu­ry Dzie­dzic­twa Naro­do­we­go i Spor­tu zapro­sił rów­nież Pre­zy­dent mia­sta Łodzi, kie­ru­jąc na jej ręce list z proś­bą o współ­pra­cę w dzie­le upa­mięt­nie­nia losu ofiar oraz wska­za­nie sie­dzi­by przy­szłe­go muzeum, suge­ru­jąc – jako pre­fe­ren­cyj­ną loka­li­za­cję –  budy­nek po gim­na­zjum nr 18 wraz z ota­cza­ją­cą dział­ką przy ul. Tade­usza Mostow­skie­go 23/27, któ­ry znaj­du­je się w cen­trum daw­ne­go obo­zu. Pre­zy­dent Han­na Zda­now­ska wstęp­nie odnio­sła się pozy­tyw­nie do tej ini­cja­ty­wy i ewen­tu­al­ne­go współ­pro­wa­dze­nia Muzeum przez Miasto.

Historia obozu Kinder-KL Litzmannstadt

Niem­cy roz­po­czę­li budo­wę obo­zu we wrze­śniu 1942 r. pod pre­tek­stem „ochro­ny mło­dzie­ży nie­miec­kiej i usu­nię­cia moral­ne­go zagro­że­nia, któ­re­go źró­dłem są dzie­ci pol­skie”, stąd nazwa obo­zu: Polen-Jugen­dver­wahr­la­ger der Sicher­he­it­spo­li­zei in Lit­zman­n­stadt (Kin­der-KZ Litzmannstadt).

Na tere­nie łódz­kie­go get­ta, w kwar­ta­le ulic: Brac­kiej, Emi­lii Pla­ter, Gór­ni­czej i ówcze­sne­go muru cmen­ta­rza żydow­skie­go, wydzie­lo­no 5‑hektarową dział­kę. Całość oto­czo­no wyso­kim pło­tem z dru­tem kol­cza­stym, a głów­ną bra­mę wjaz­do­wą posta­wio­no przy ul. Prze­my­sło­wej. Ofi­cjal­nie obóz utwo­rzo­no 28 listo­pa­da 1942 r., a pierw­szą gru­pę dzie­ci-więź­niów przy­wieź­li tam Niem­cy 11 grud­nia 1942 r.

Obóz prze­zna­czo­ny był dla dzie­ci w wie­ku od 8 do 16 lat, szyb­ko obni­żo­no wiek do 6 lat, ale tra­fia­ły tam dzie­ci młod­sze, a według świad­ków nawet dwu­lat­ki i nie­mow­lę­ta. Niem­cy wię­zi­li w obo­zie dzie­ci bez­dom­ne, osie­ro­co­ne, pozba­wio­ne rodzi­ców, któ­rzy zosta­li wywie­zie­ni na robo­ty do Nie­miec lub do obo­zów kon­cen­tra­cyj­nych czy wię­zień. Osob­ną gru­pę sta­no­wi­ły dzie­ci człon­ków ruchu opo­ru i więź­niów poli­tycz­nych, któ­re Niem­cy uwa­ża­li za „dzie­ci pol­skich terrorystów”.

Pry­mi­tyw­ne warun­ki, cięż­ka nie­wol­ni­cza pra­ca, głód i cho­ro­by, a tak­że bru­tal­ność i sadyzm straż­ni­ków dzie­siąt­ko­wa­ły małych więź­niów. Dokład­na licz­ba dzie­ci, któ­re prze­szły przez obóz, a tak­że licz­ba ofiar nie jest zna­na. Róż­ne sza­cun­ki mówią o 3–4 tysią­cach uwię­zio­nych i kil­ku­set zmar­łych. Gdy 19 stycz­nia 1945 r. zakoń­czy­ła się nie­miec­ka oku­pa­cja w Łodzi, w obo­zie prze­by­wa­ło ponad 800 mało­let­nich więźniów.

Ireneusz Piotr Maj – informacja biograficzna

Dr Ire­ne­usz Piotr Maj, któ­ry od 1 czerw­ca będzie peł­nił funk­cję p.o. dyrek­to­ra Muzeum Dzie­ci Pol­skich – ofiar tota­li­ta­ry­zmu, jest histo­ry­kiem. Sto­pień nauko­wy dok­to­ra nauk huma­ni­stycz­nych w zakre­sie histo­rii uzy­skał w 2006 r. na Uni­wer­sy­te­cie Łódzkim.

Jest adiunk­tem na Wydzia­le Stu­diów Mię­dzy­na­ro­do­wych i Poli­tycz­nych Insty­tu­tu Nauk Poli­tycz­nych i Sto­sun­ków Mię­dzy­na­ro­do­wych na Uni­wer­sy­te­cie Jagiel­loń­skim. Od 2019 r. spra­wu­je funk­cję dyrek­to­ra Zespo­łu ds. Edu­ka­cji i Wycho­wa­nia w Biu­rze Rzecz­ni­ka Praw Dziec­ka. W latach 2001–2019 był nauczy­cie­lem dyplo­mo­wa­nym przed­mio­tów histo­ria, wie­dza o spo­łe­czeń­stwie i wycho­wa­nie do życia w rodzi­nie, zaś w latach 2008–2019 – dyrek­to­rem Publicz­ne­go Gim­na­zjum nr 19 w Łodzi.

Jest człon­kiem Rady Dia­lo­gu z Mło­dym Poko­le­niem I kaden­cji przy Wice­pre­ze­sie Rady Mini­strów i Prze­wod­ni­czą­cym Komi­te­tu Do Spraw Pożyt­ku Publicz­ne­go, od 2008 r. – człon­kiem Rady Nauko­wej Wydaw­nic­twa Sej­mo­we­go, od 2020 r. – człon­kiem Rady Pro­gra­mo­wej przy Rzecz­ni­ku Praw Dziec­ka ds. Upa­mięt­nie­nia Dzie­ci Pol­skich z Obo­zu w Łodzi. Jest rów­nież człon­kiem Zespo­łu Kon­kur­so­we­go IV Edy­cji Kon­kur­su o Nagro­dę im. Janu­sza Kur­ty­ki, wice­pre­ze­sem sto­wa­rzy­sze­nia Kar­pac­kie Towa­rzy­stwo Nauko­wo-Oświa­to­we, człon­kiem Kole­gium Nauko­we­go cza­so­pi­sma „Nowy Pro­me­te­usz” wyd. Sto­wa­rzy­sze­nia Dom Kau­ka­ski przy Stu­dium Euro­py Wschod­niej UW. W latach 2009–2018 był pro­dzie­ka­nem kie­run­ków admi­ni­stra­cja i poli­to­lo­gia AHE w Łodzi.

W cen­trum zain­te­re­so­wań nauko­wych dr. Maja znaj­du­ją się: histo­ria nie­miec­kie­go obo­zu kon­cen­tra­cyj­ne­go dla dzie­ci pol­skich w Łodzi (1942–1945), eks­ter­mi­na­cja naro­dów w XX wie­ku, wpływ reżi­mów tota­li­tar­nych na spo­łe­czeń­stwo w Euro­pie Środ­ko­wo-Wschod­niej, kon­cep­cje bez­pie­czeń­stwa mię­dzy­na­ro­do­we­go w pol­skiej poli­ty­ce wschod­niej oraz pro­me­te­izm w pol­skiej myśli politycznej.

Wię­cej na temat nie­miec­kie­go obo­zu kon­cen­tra­cyj­ne­go dla dzie­ci w Łodzi: