Józef Hal­ler von Hal­len­burg  (ur. 13 sierp­nia 1873 w Jur­czy­cach, zm. 4 czerw­ca 1960 w Lon­dy­nie) – gene­rał bro­ni Woj­ska Pol­skie­go, Naczel­ny Dowód­ca wszyst­kich Wojsk Polskich

od 4 paź­dzier­ni­ka 1918 rok, komen­dant Legio­nów, od 16 mar­ca do 2 kwiet­nia 1915 roku

peł­nią­cy obo­wiąz­ki komen­dan­ta Legio­nów od 4 do 13 listo­pa­da 1916 roku

mini­ster bez teki w dru­gim rzą­dzie Wła­dy­sła­wa Sikor­skie­go w paź­dzier­ni­ku 1939 roku[6], prze­wod­ni­czą­cy Oby­wa­tel­skie­go Komi­te­tu Wyko­naw­cze­go Obro­ny Pań­stwa w 1920 roku, dowód­ca Fron­tu Pół­noc­ne­go w cza­sie woj­ny polsko-bolszewickiej

Gene­ral­ny Inspek­tor Armii Ochot­ni­czej w 1920 roku

pre­zes Rady Naczel­nej Stron­nic­twa Pra­cy w 1937 roku

Komen­dant Polo­wych Dru­żyn Soko­lich w 1913 roku

harc­mistrz, prze­wod­ni­czą­cy ZHP, pre­zes Komi­te­tu PCK, dzia­łacz poli­tycz­ny i spo­łecz­ny, kawa­ler Orde­rów: Orła Bia­łe­go i Vir­tu­ti Militari.

Wiel­ki wpływ na oso­bo­wość mło­de­go Hal­le­ra wywar­ła atmos­fe­ra patrio­ty­zmu i głę­bo­kiej reli­gij­no­ści rodzin­ne­go domu.

Ojciec Hal­le­ra brał udział w powsta­niu stycz­nio­wym, dzia­dek ze stro­ny mat­ki był kapi­ta­nem Woj­ska Pol­skie­go w dobie powsta­nia listo­pa­do­we­go i kawa­le­rem krzy­ża Vir­tu­ti Militari.

W 1882 rodzi­na Hal­le­rów prze­nio­sła się do Lwo­wa, gdzie mło­dy Józef roz­po­czął naukę w gim­na­zjum nie­miec­kim. Po ukoń­cze­niu gim­na­zjum wstą­pił do woj­sko­wej Niż­szej Szko­ły Real­nej w Koszy­cach na Węgrzech (obec­nie Sło­wa­cja), a następ­nie do pre­sti­żo­wej Wyż­szej Szko­ły Real­nej w Hra­ni­cach (ówcze­śnie Mäh­risch Weißkir­chen), do któ­rej uczęsz­cza­li tak­że arcy­ksią­żę­ta austriac­cy. Po ich ukoń­cze­niu stu­dio­wał na Aka­de­mii Tech­nicz­nej w Wied­niu na wydzia­le artylerii.

W 1903 poślu­bił Alek­san­drę Salę. Ich synem był Eryk Maria Hal­ler (ur. 1906 we Lwo­wie, rot­mistrz 14 Puł­ku Uła­nów Jazło­wiec­kich, zm. 1984 w Perth)

Armia Austro-Węgier
Po ukoń­cze­niu stu­diów Józef Hal­ler został mia­no­wa­ny z dniem 18 lip­ca 1895 na sto­pień pod­po­rucz­ni­ka i roz­po­czął służ­bę w 11 puł­ku arty­le­rii polo­wej we Lwo­wie. Peł­nił służ­bę w Kra­ko­wie (1895–96), Sta­ni­sła­wo­wie (1896–99) i ponow­nie we Lwo­wie w 31 puł­ku arty­le­rii. Peł­nił funk­cję instruk­to­ra, a następ­nie komen­dan­ta w jed­no­rocz­nej ochot­ni­czej szko­le ofi­cer­skiej arty­le­rii. Prze­pro­wa­dził refor­mę naucza­nia, usu­wa­jąc zde­mo­ra­li­zo­wa­nych zawo­do­wych ofi­ce­rów ze sta­no­wisk instruk­tor­skich i zastę­pu­jąc ich ochot­ni­ka­mi. Wpro­wa­dził do szkół ofi­cer­skich język pol­ski, powo­łu­jąc się na uchwa­ły par­la­men­tu wie­deń­skie­go, któ­re dopusz­cza­ły czę­ścio­we uży­wa­nie języ­ka pol­skie­go w woj­sku. Za osią­gnię­cie zna­ko­mi­tych wyni­ków otrzy­mał naj­wyż­sze austriac­kie odzna­cze­nie woj­sko­we Woj­sko­wy Medal Zasłu­gi (Signum Laudis)

Zakoń­czył służ­bę w bli­żej nie­zna­nych oko­licz­no­ściach i nie­zna­nym czasie.

 

Pra­ca społeczna
Po wystą­pie­niu z woj­ska Hal­ler poświę­cił się pra­cy spo­łecz­nej. Dzia­łał aktyw­nie w ruchu spół­dziel­czym, gdzie osią­gnął znacz­ne suk­ce­sy. W 1912 objął sta­no­wi­sko inspek­to­ra w Towa­rzy­stwie Kółek Rol­ni­czych, gdzie zaj­mo­wał się m.in. orga­ni­za­cją kur­sów rol­ni­czych, hodow­la­nych i mle­czar­skich. Zwią­zał się tak­że z powsta­ją­cym od 1911 ruchem skau­to­wym i Towa­rzy­stwem Gim­na­stycz­nym „Sokół”. Hal­ler zaj­mo­wał się tam m.in. mili­ta­ry­za­cją „Soko­ła”, a tak­że spo­lsz­cze­niem ruchu skau­to­we­go i prze­kształ­ce­niem go w harcerstwo.

Od poło­wy 1912 pro­wa­dził inten­syw­ną pra­cę jako instruk­tor woj­sko­wy: zakła­dał dru­ży­ny Soko­ła, orga­ni­zo­wał taj­ne kur­sy żoł­nier­skie, pod­ofi­cer­skie i ofi­cer­skie dla mło­dzie­ży pol­skiej. W 1913 wraz z kole­ga­mi opra­co­wał wzo­ry oznak i ter­mi­nów har­cer­skich, z któ­rych wie­le obo­wią­zu­je do dzi­siaj. Szcze­gól­ny wkład wniósł w stwo­rze­nie Krzy­ża Har­cer­skie­go, pro­po­nu­jąc połą­cze­nie w nim wzo­ru Krzy­ża mal­tań­skie­go z pol­skim krzy­żem Vir­tu­ti Militari.

I woj­na światowa
Legion Wschod­ni

Wybuch wiel­kiej woj­ny stał się sygna­łem do mobi­li­za­cji człon­ków pol­skich para­mi­li­tar­nych orga­ni­za­cji patrio­tycz­nych. 27 sierp­nia 1914 wyda­ny został roz­kaz o powsta­niu Legio­nów Pol­skich, na mocy któ­re­go zaczę­to for­mo­wać we Lwo­wie Legion Wschod­ni pod dowódz­twem gen. Ada­ma Pie­trasz­kie­wi­cza. Hal­ler, wyre­kla­mo­wa­ny z pobo­ru do woj­ska austriac­kie­go, był głów­nym orga­ni­za­to­rem tej for­ma­cji powsta­ją­cej z połą­cze­nia Dru­żyn Polo­wych „Soko­ła”, Dru­żyn Bar­to­szo­wych i czę­ści Pol­skich Dru­żyn Strze­lec­kich. W tym cza­sie klę­ski pono­szo­ne w Gali­cji przez armię austriac­ką dopro­wa­dzi­ły do zaję­cia przez armię rosyj­ską Lwo­wa i całej Gali­cji wschod­niej. Legion musiał ewa­ku­ować się w oko­li­ce Msza­ny Dol­nej. Jed­nost­ka, mimo osta­tecz­ne­go ukoń­cze­nia for­mo­wa­nia, nie weszła jed­nak do wal­ki. Na sku­tek upad­ku mora­le wśród żoł­nie­rzy i sprze­ci­wu wobec żąda­nej przez austriac­kie dowódz­two przy­się­gi na wier­ność cesa­rzo­wi, legion uległ rozwiązaniu.

Legio­ny Polskie
Józef Hal­ler objął dowódz­two nad żoł­nie­rza­mi, któ­rzy chcie­li kon­ty­nu­ować wal­kę z Rosją w Legio­nach Pol­skich. Po prze­for­mo­wa­niu i uzu­peł­nie­niu sze­re­gów nowy­mi ochot­ni­ka­mi objął sta­no­wi­sko dowód­cy 3. Puł­ku Legio­nów. W tym cza­sie awan­so­wa­ny do stop­nia pod­puł­kow­ni­ka. 30 wrze­śnia 1914 wyru­szył wraz ze swą jed­nost­ką z Kra­ko­wa na front w Kar­pa­tach Wschod­nich. W nie­zwy­kle trud­nych warun­kach tere­no­wych i kli­ma­tycz­nych Bry­ga­da wspo­ma­ga­ła obro­nę prze­łę­czy kar­pac­kich i bro­ni­ła woj­skom rosyj­skim dostę­pu na Węgry.

Fran­cja

Dnia 13 lip­ca 1918 gene­rał Hal­ler dotarł (przez Kare­lię i Mur­mańsk) do Fran­cji, od 17 lip­ca czło­nek Komi­te­tu Naro­do­we­go Pol­skie­go. Dnia 4 paź­dzier­ni­ka 1918 KNP powie­rzył mu for­mal­ne dowódz­two nad for­mu­ją­cą się armią pol­ską. Jed­nost­ki te były orga­ni­zo­wa­ne poprzez ochot­ni­czy zaciąg spo­śród Pola­ków słu­żą­cych w woj­sku fran­cu­skim, byłych pol­skich jeń­ców wojen­nych z armii austro-węgier­skiej i nie­miec­kiej (oko­ło 35 000) oraz Polo­nii z USA (oko­ło 22 000 zwer­bo­wa­nych w Obo­zie Kościusz­ko) i Bra­zy­lii (300 osób). Poli­tycz­ne zwierzch­nic­two nad Armią peł­nił od 23 lute­go 1918 Komi­tet Naro­do­wy Pol­ski. Na mocy ukła­du z 28 wrze­śnia 1918 Błę­kit­na Armia zosta­ła uzna­na przez pań­stwa Enten­ty za samo­dziel­ną, sojusz­ni­czą i jedy­ną współ­wal­czą­cą armię polską.

W 1918 oddzia­ły Armii pod dowódz­twem Hal­le­ra (1 Pułk Strzel­ców Pol­skich od lip­ca, a od paź­dzier­ni­ka cała 1 Dywi­zja Strzel­ców Pol­skich) wal­czy­ły z Niem­ca­mi na fron­cie zachod­nim w Woge­zach i Szampanii.

Zakoń­cze­nie woj­ny nie prze­rwa­ło roz­bu­do­wy armii. Jej liczeb­ność wyno­si­ła osta­tecz­nie 68 tysię­cy żoł­nie­rzy (stan na czer­wiec 1919). Uzbro­jo­na w cało­ści przez Fran­cję, osią­gnę­ła wyso­ką spraw­ność bojową.

Pierw­szy pociąg trans­por­tu­ją­cy oddzia­ły do Pol­ski prze­kro­czył gra­ni­cę w nocy z 19 na 20 kwiet­nia 1919. Józef Hal­ler wysłał z Lesz­na depe­szę do Józe­fa Pił­sud­skie­go infor­mu­ją­cą o tym fakcie.
Do czerw­ca 1919, wraz całym sprzę­tem, armia zosta­ła prze­trans­por­to­wa­na do Pol­ski, w więk­szo­ści tran­zy­tem kole­jo­wym przez Niem­cy, a tak­że dro­gą mor­ską przez Gdańsk. Nowo­cze­sna broń Błę­kit­nej Armii, a zwłasz­cza samo­lo­ty i czoł­gi Renault FT-17, wydat­nie wzmoc­ni­ły two­rzą­ce się Woj­sko Pol­skie. Gene­rał Hal­ler przy­był do War­sza­wy 21 kwiet­nia 1919 gdzie wita­ny był jak boha­ter naro­do­wy, a Rada Mia­sta nada­ła mu tytuł Hono­ro­we­go Oby­wa­te­la mia­sta sto­łecz­ne­go Warszawy.

W cza­sie Bitwy War­szaw­skiej dowo­dził Fron­tem Pół­noc­nym. Wcho­dził też w skład Rady Obro­ny Pań­stwa (lipiec–sierpień 1920).

Gen. Hal­ler potę­pił prze­wrót majo­wy Józe­fa Pił­sud­skie­go, w wyni­ku cze­go 31 lip­ca 1926 został prze­nie­sio­ny w stan spoczynku.

W 1933 odbył podróż do Sta­nów Zjed­no­czo­nych z misją udzie­le­nia pomo­cy wete­ra­nom i inwa­li­dom „Błę­kit­nej Armii”.

Gen. Hal­ler utrzy­my­wał kon­tak­ty z mło­dzie­żą aka­de­mic­ką. W uzna­niu zasług dla naro­du pol­skie­go, a w szcze­gól­no­ści dla pol­skie­go Pomo­rza, w 1921 otrzy­mał tytuł fili­stra hono­ris cau­sa i pro­tek­to­ra Kor­po­ra­cji Stu­den­tów Uni­wer­sy­te­tu Poznań­skie­go Bal­tia, m.in. wraz z prof. Janem Kaspro­wi­czem, prof. Edwar­dem Tay­lo­rem (kura­to­rem Bal­tii z ramie­nia Uni­wer­sy­te­tu Poznań­skie­go), ks. dr. Józe­fem Prą­dzyń­skim (dusz­pa­ste­rzem kor­po­ra­cji). Patro­nem i pierw­szym fili­strem kor­po­ra­cji został Roman Dmowski.

II woj­na światowa
Po wybu­chu II woj­ny świa­to­wej prze­do­stał się przez Rumu­nię do Fran­cji. Oddał się do dys­po­zy­cji two­rzą­ce­go się rzą­du gen. Wła­dy­sła­wa Sikor­skie­go i prze­wod­ni­czył Mię­dzy­mi­ni­ste­rial­nej Komi­sji Reje­stra­cyj­nej. W pierw­szych dniach listo­pa­da 1939 wszedł w skład rzą­du jako mini­ster bez teki. Na prze­ło­mie lat 1939–1940 odbył kolej­ną podróż do Ame­ry­ki, tym razem aby zachę­cić Polo­nię do wstę­po­wa­nia do two­rzą­ce­go się we Fran­cji Woj­ska Polskiego.

Po upad­ku Fran­cji prze­do­stał się przez Hisz­pa­nię i Por­tu­ga­lię do Wiel­kiej Bry­ta­nii. Tam w latach 1940–1943 peł­nił funk­cję Mini­stra Oświa­ty w Pol­skim Rzą­dzie na Uchodźstwie.

Lata powo­jen­ne
Po zakoń­cze­niu woj­ny Józef Hal­ler zde­cy­do­wał się pozo­stać na emi­gra­cji i osie­dlił się na sta­łe w Wiel­kiej Bry­ta­nii. Oka­zjo­nal­nie wystę­po­wał na łamach Roz­gło­śni Pol­skiej Radia Wol­na Euro­pa. Zmarł w Lon­dy­nie 4 czerw­ca 1960 w wie­ku 86 lat. Został pocho­wa­ny na cmen­ta­rzu Gunnersbury.

Dzię­ki ini­cja­ty­wie pol­skich har­ce­rzy z 58 TDHP „Bia­li” jego pro­chy wró­ci­ły 23 kwiet­nia 1993 do Pol­ski i 15 maja spo­czę­ły w kryp­cie w koście­le gar­ni­zo­no­wym św. Agniesz­ki w Krakowie.

Cześć Jego Pamięci!

 

oprac na pdst wikipedia

1 KOMENTARZ