Projektowana nowelizacja ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy przedłuża ochronę tymczasową dla Ukraińców uciekających przed wojną. Ochrona ta została wprowadzona decyzją wykonawczą Rady (UE) z 4 marca 2022 r. stwierdzającą istnienie masowego napływu wysiedleńców. Projektowana regulacja zakłada, że pobyt obywateli Ukrainy, którym nadano numer PESEL UKR, będzie legalny do 30 września 2025 roku.

Jedną z najważniejszych zmian, którą ma wprowadzić projekt, jest uzależnienie przyznawania świadczenia wychowawczego od realizacji obowiązku szkolnego. Chodzi o tzw. 800 plus. Zgodnie z propozycją, świadczenie to otrzymają osoby zamieszkujące z dzieckiem na terytorium RP w przypadku, gdy dziecko realizuje odpowiednio obowiązek przygotowania przedszkolnego albo obowiązek nauki, chyba że dziecko jest w wieku, w jakim obowiązki te go nie dotyczą lub zostały mu odroczone.

Na podobnych zasadach przyznawane będą świadczenia dobry start, czyli jednorazowe wsparcie w wysokości 300 zł dla uczniów rozpoczynających rok szkolny. Wypłata powyższych świadczeń zostanie wstrzymana, jeżeli realizacja obowiązku przygotowania przedszkolnego lub nauki nie zostanie potwierdzona.

W nowelizacji wskazano maksymalny 36 miesięczny okres, w którym uczniowie mogą uczestniczyć w dodatkowych bezpłatnych zajęciach z języka polskiego. Rozwiązanie dotyczyć będzie uczniów, którzy udział w zajęciach rozpoczęli w latach 2022-2023 i 2023/2024.

Jak wskazano w Ocenie Skutków Regulacji działania mające na celu zwiększenie liczby dzieci i uczniów z Ukrainy w polskim systemie oświaty w roku szkolnym 2024/2025 mogą spowodować pojawienie się dodatkowo ok. 80 tys. dzieci i uczniów, co – jak zaznaczono – powoduje konieczność zabezpieczenia na przyszły rok dodatkowej kwoty ok. 425 mln zł, zaś w 2025 roku ok. 1,1 mld zł. Z kolei wydłużenie możliwości korzystania z dodatkowej nauki języka polskiego do 36 miesięcy wymaga zaplanowania ok. 150 mln zł na rok 2024 oraz 375 mln zł na rok 2025.

Zaproponowane przepisy zakładają kontynuowanie w roku szkolnym 2024/25 zniesienia wymogu potwierdzenia znajomości języka polskiego, w przypadku zatrudnienia na stanowisku pomocy nauczyciela oraz asystenta międzykulturowego, osoby nieposiadającej obywatelstwa polskiego. Osoba zatrudniona na tym stanowisku musi jednak posiadać znajomość języka polskiego w mowie i piśmie w stopniu umożliwiającym pomoc uczniowi, który nie zna języka polskiego, albo zna go na poziomie niewystarczającym do korzystania z nauki.

Projektowana regulacja zakłada także zwolnienie uczniów z Ukrainy z obowiązku przystąpienia w roku szkolnym 2024/2025 do egzaminu ósmoklasisty z języka polskiego.

Zgodnie z propozycją od przyszłego roku będzie możliwa zmiana statusu pobytu z obecnej ochrony tymczasowej na pobyt czasowy na okres trzech lat.

Zmiana statusu na pobyt czasowy

Zmiana statusu na pobyt czasowy będzie możliwa dla obywateli Ukrainy, po spełnieniu następujących warunków: uzupełnienia i zaktualizowania wszystkich niezbędnych danych w bazie PESEL UKR w organie gminy; złożeniu elektronicznego wniosku do wojewody; posiadania aktywnego statusu UKR w dniu 4 marca 2024 r. i w dniu składania wniosku; oraz pod warunkiem, że służby odpowiedzialne za bezpieczeństwo, nie wniosą sprzeciwu w sprawie zmiany statusu pobytowego.

Po pozytywnym przejściu procedury obywatel Ukrainy otrzyma kartę pobytu z adnotacją “poprzednio posiadał ochronę czasową”.

Projektowana regulacja zakłada jednak wprowadzenie nowych zasad potwierdzania tożsamości obywatela Ukrainy ubiegającego się o nadanie numeru PESEL. Jedynym sposobem potwierdzenia tożsamości ma być okazanie ważnego dokumentu podróży.

Zgodnie z zawartymi w projekcie nowelizacji zapisami, jeżeli numer PESEL został nadany na podstawie innych dokumentów, w tym Karty Polaka, innego dokumentu ze zdjęciem, który umożliwia ustalenie tożsamości lub dokumentu potwierdzającego urodzenie, obywatel Ukrainy ma obowiązek potwierdzenia swojej tożsamości w dowolnym organie gminy na podstawie ważnego dokumentu podróży. Obowiązek taki będą mieli także obywatele Ukrainy, którym numer PESEL został nadany na podstawie nieważnego dokumentu podróży lub którego dokument podróży utracił ważność.

Zapisy te wzbudziły wątpliwości Rzecznika Praw Obywatelskich, który w uwagach do projektowanej regulacji zauważył, że obowiązek przedstawienia ważnego dokumentu podróży może okazać się niemożliwy do spełnienia, zwłaszcza przez osoby z niepełnosprawnościami, seniorów oraz osoby z ograniczoną mobilnością lub chore.

RPO zwrócił tez uwagę, że w przypadku obywateli Ukrainy, którzy otrzymali numer PESEL na podstawie oświadczenia lub dokumentu innego niż ważny dokument podróży. nie został wskazany termin spełnienia obowiązku, ani konsekwencje jego zaniechania.

Zdaniem RPO uzależnienie uzyskania pomocy od posiadania ważnego dokumentu podróży może doprowadzić do przedwczesnych powrotów uchodźców z Ukrainy należących do grup szczególnie narażonych na wykluczenie społeczne, dla których uzyskanie dokumentu jest niemożliwe z przyczyn od nich niezależnych.

Zakwaterowania i wyżywienie uchodźców z Ukrainy

Projektowana regulacja zakłada ponadto, że od 1 lipca br. finansowanie wsparcia w postaci zakwaterowania i wyżywienia uchodźców z Ukrainy, będących w szczególnie trudnej sytuacji, będzie możliwe jedynie na podstawie podpisanej umowy z właściwym miejscowo wojewodą lub organem samorządowym, działającym na polecenie wojewody. Zmienią się także zasady partycypacji w kosztach pobytu i wyżywienia w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania tak, aby pobieranie należnych dopłat było bardziej efektywne niż obecnie.

Projekt zakłada także wygaszenie świadczeń pieniężnych związanych z rekompensatą kosztów pobytu i wyżywienia uchodźców wojennych, ponoszonych przez właścicieli lokali prywatnych. Od 1 lipca ma nastąpić też wygaszenie wsparcia dot. finansowania wykonywania fotografii i jednorazowego świadczenia pieniężnego w wysokości 300 zł.

Resort informował, że wstępne założenia projektu ustawy były prezentowane i dyskutowane w czasie spotkania z wojewodami, konsulem Ukrainy w Polsce, Komisją Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz organizacjami pomagającymi uchodźcom wojennym w Polsce.

Projekt nowelizacji ustawy powstał we współpracy m.in. z Ministerstwem Edukacji Narodowej, Ministerstwem Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwem Zdrowia oraz Kancelarią Prezesa Rady Ministrów.

Ustawa, z wyjątkiem niektórych przepisów, wchodzi w życie z dniem 1 lipca 2024 r. (PAP)

autor: Marcin Chomiuk

mar/