Najnowsze międzynarodowe badania OECD malują niepokojący obraz kompetencji Polaków. Podczas gdy wyniki piętnastolatków w badaniu PISA 2025 utrzymują się powyżej średniej europejskiej i OECD, dane dotyczące dorosłych z programu PIAAC 2023 stawiają Polskę niemal na końcu rankingu 31 krajów. Aż 39 procent dorosłych Polaków nie wychodzi poza najniższy poziom rozumienia tekstu – co eksperci określają mianem analfabetyzmu funkcjonalnego.

Międzynarodowe Badanie Umiejętności Dorosłych PIAAC (realizowane w latach 2022–2023, wyniki opublikowane pod koniec 2024 roku) objęło osoby w wieku 16–65 lat. Polska uzyskała średnio 236 punktów w rozumieniu tekstu (średnia OECD ok. 260), 239 w rozumowaniu matematycznym i zaledwie 226 w rozwiązywaniu problemów.

W zakresie czytania ze zrozumieniem 39 procent badanych znalazło się na poziomie 1 lub poniżej. Osoby te radzą sobie z krótkimi, prostymi zdaniami i pojedynczymi informacjami, ale dłuższe teksty, wnioskowanie czy analiza informacji sprawiają im poważne trudności. W matematyce odsetek ten wynosi 38 procent, a w rozwiązywaniu problemów aż 48 procent. Na 31 uczestniczących krajów Polska zajęła 29. miejsce w czytaniu – gorzej wypadły tylko Portugalia i Chile.

W porównaniu z poprzednią edycją PIAAC z 2012 roku Polska odnotowała jeden z większych spadków: o 31 punktów w rozumieniu tekstu i o 21 punktów w matematyce. Eksperci Instytutu Badań Edukacyjnych zwracają uwagę, że wyniki mogą być częściowo zaniżone przez niskie zaangażowanie respondentów, ale skala problemu pozostaje alarmująca. Dla porównania w Niemczech odsetek osób poniżej poziomu 2 w czytaniu wynosi ok. 17 procent, w Czechach ok. 19 procent, a w Estonii 8–9 procent.

PONIŻEJ KONTYNUACJA TEKSTU

Wrześniowe wyniki PISA 2025 (badanie przeprowadzone wiosną 2025 roku wśród ponad 760 tys. piętnastolatków z 91 krajów, w tym 7103 uczniów z Polski) pokazują inną sytuację wśród młodzieży. Polscy uczniowie uzyskali 495 punktów w naukach przyrodniczych (średnia OECD 482, UE 476), 484 w matematyce (OECD 463, UE 460) i 482 w czytaniu ze zrozumieniem (OECD 461, UE 451). Wyniki są zbliżone do edycji z 2022 roku i pozostają wyraźnie powyżej średnich OECD oraz UE – Polska należy do europejskiej czołówki (m.in. 2. miejsce w UE w matematyce, 3. w czytaniu).

Nie jest to jednak „najniższy wynik w historii” dla Polski. Spadek względem lat przedpandemicznych (zwłaszcza 2018) jest widoczny, ale trend spadkowy zatrzymał się między 2022 a 2025. Globalnie w wielu krajach OECD wyniki 2025 są najniższe od początku programu. W Polsce niemal co czwarty piętnastolatek (ok. 24 procent) nie osiąga w czytaniu minimalnego poziomu 2, uznawanego przez OECD za niezbędny do funkcjonowania w dorosłym życiu – rozumienia prostego tekstu i wyciągania wniosków. To oznacza, że znacząca grupa uczniów ma umiejętności na poziomie zbliżonym do wymagań stawianych dużo młodszym dzieciom.

Rozbieżność między wynikami uczniów a dorosłych wskazuje na problemy z utrzymaniem i rozwijaniem kompetencji po zakończeniu edukacji formalnej, a także na jakość edukacji dorosłych. Niskie umiejętności czytania ze zrozumieniem utrudniają nie tylko codzienne funkcjonowanie (czytanie umów, instrukcji, informacji zdrowotnych), ale też świadome uczestnictwo w życiu publicznym i odporność na manipulację informacją.

Badania PIAAC i PISA dostarczają twardych danych. W debacie publicznej często są one jednak interpretowane selektywnie – część komentatorów podkreśla alarmujące wyniki dorosłych i odsetek uczniów poniżej progu podstawowego, inni wskazują na stosunkowo dobrą pozycję polskich piętnastolatków na tle Europy. Fakty pozostają jednoznaczne: Polska ma poważny problem z analfabetyzmem funkcjonalnym wśród dorosłych i wciąż zbyt dużą grupę uczniów, którzy nie opanowują podstawowych umiejętności czytania ze zrozumieniem.