W ponad trzygodzinnym wystąpieniu i sesji pytań na XXIII posiedzeniu Klubu Dyskusyjnego „Wałdaj” Władimir Putin powtórzył linię Kremla z poprzednich lat, ale zaostrzył jej ostrze wobec Europy. Temat forum brzmiał „Odpowiedzialność za przyszłość: granice tego, co możliwe, czy możliwości bez granic?”. Z sali wyszedł komunikat podwójny: Rosja nikogo nie zaatakuje i chce współistnieć, a jednocześnie bezpośredni atak na jej terytorium, w tym na obwód królewiecki, „nieuchronnie i natychmiast” postawi na porządku dziennym użycie „wszelkiej broni”, jaką dysponuje.
Na październikowej sesji Polska pojawia się jako sąsiad eksklawy. Putin mówił o manewrach NATO na Bałtyku, o próbach zatrzymywania rosyjskich statków i o wypowiedziach zachodnich polityków zapowiadających przygotowania do starcia z Rosją w latach 2029–2030. W tle tych słów leżały m.in. publiczne uwagi ministra spraw zagranicznych Radosława Sikorskiego o utrzymywaniu Moskwy w niepewności co do działań wokół Królewca oraz analogiczne sygnały z Wilna. Sam Putin nazwisk nie przywołał. Odpowiedź sformułował ogólnie: „To nie my wygłaszamy te oświadczenia”.
Linia Kremla
Putin otworzył wystąpienie tezą o „przełomowym momencie” świata: koniec zachodniej hegemonii, wielobiegunowość, ryzyko, że nowe technologie, w tym sztuczna inteligencja, staną się narzędziem „cyfrowego totalitaryzmu”. Potem wrócił do wojny.
Na pytanie, dlaczego Rosja mówi o pokoju, skoro sama zaczęła wojnę, odpowiedział formułą powtarzaną od 2022 roku: „To nie my chcieliśmy i nie my zaczęliśmy walczyć, a z nami zaczęto walczyć”. Winą obarczył rozszerzenie NATO na wschód, „agresywny nacjonalizm i rusofobię” na Ukrainie oraz zmianę władzy w Kijowie w 2014 roku. Dodał, że Moskwa nie stawia warunków wstępnych odbudowie stosunków z Europą, a „żelazną kurtynę” wiesza dziś Zachód, nie Rosja.
Na froncie podał własne liczby. Według niego we wrześniu Rosja przejęła 1301 kilometrów kwadratowych, a pod kontrolą Kijowa w obwodzie donieckim zostało około 11 procent terytorium. Ukraińscy przywódcy mówią o utrzymaniu tych terenów przez półtora roku, w Europie mówi się o dwóch latach. „Uważamy, że stanie się to wcześniej” — powiedział i zapytał, czy jest sens bronić obszaru, którego utrata jest według niego nieuchronna. To prognoza polityczna, nie fakt dokonany. Niezależne ośrodki od miesięcy notują rosyjskie postępy na Donbasie, ale tempo i „nieuchronność” pozostają przedmiotem sporu.
Odrzucił też propozycję wzajemnego wstrzymania uderzeń w infrastrukturę energetyczną, którą po spotkaniu Zełenskiego z Trumpem w Nowym Jorku 22 września wiązano z amerykańskim namysłem nad „rozejmem energetycznym”. „Mówią nam: niech oni przestaną uderzać w wasze rafinerie, a wy przestaniecie uderzać w ich statki. To po prostu śmieszne” — stwierdził. Przyznał przy tym, że ukraińskie ataki na rafinerie kosztowały Rosję około 1 procent PKB, i zapowiedział odpowiedź „tym samym”.
Królewiec i broń jądrowa
Najmocniejszy fragment padł w części pytań. Putin powiedział, że jeśli dojdzie do bezpośredniego ataku na Federację Rosyjską, „w tym wypadku mówimy o Królewcu, a być może i o innych terytoriach”, kwestia użycia przez Rosję wszelkiej broni, jaką dysponuje, „nieuchronnie i natychmiast” znajdzie się na porządku dziennym. „To nieuchronne”. Dodał, że Rosja ma świadomość, iż stanęłaby naprzeciw przeciwnika „dwukrotnie większego”, i że Francja oraz Wielka Brytania są mocarstwami jądrowymi, ale „nikt inny nie posiada takiej broni, jaką ma dziś Rosja”.
Wcześniej użył metafory czechowowskiej strzelby: jeśli w pierwszym akcie na ścianie wisi broń, w końcu wypali. Pytany wprost, czy można zagwarantować, że broń zdolna zniszczyć życie na Ziemi nigdy nie zostanie użyta, odpowiedział, że nie.
Warto oddzielić trzy warstwy, które w nagłówkach zlały się w jedno. Po pierwsze, warunkowa zapowiedź Putina o „wszelkiej broni” w razie bezpośredniego ataku. Po drugie, wcześniejsza nota rosyjska do NATO, w której Moskwa ostrzegała przed odcięciem eksklawy i którą sojusz odebrał jako groźbę jądrową. Po trzecie, pytanie moderatora Fiodora Łukjanowa, w którym wątek jądrowy już się pojawił. Putin w odpowiedzi zaznaczał, że Rosja „nikogo nie straszy” i nie zamierza atakować nikogo w 2029, 2030 ani 2050 roku, ale „jeśli spotkamy się z agresją, będziemy musieli odpowiedzieć”. Obywatele państw europejskich, dodał, powinni mieć tego świadomość.
Sekretarz generalny NATO Mark Rutte tego samego dnia mówił w Münster, że sojusz nie widzi bezpośredniego zagrożenia atakiem i że Putin nie zastrasza sojuszników. Na notę Moskwa dostała odpowiedź, że NATO jest sojuszem obronnym, a groźby jądrowe nie pomagają.
Kontekst warszawski
Wystąpienie pada dwa tygodnie po sejmowym ostrzeżeniu Tuska z 17 września. Premier, powołując się na oceny wywiadu, mówił o rosyjskich planach uderzeń hybrydowych dronami i pociskami w państwa wspierające Ukrainę, w tym w Polskę, tak by incydent wyglądał na wypadek i osłabił wolę uruchomienia artykułu 5. Tusk zaznaczał przy tym, że inwazji na Polskę nic nie wskazuje, a Rosja „nie jest gotowa do poważnej rozmowy o rozejmie”. 24 września w Krakowie dodał, że Putin „chce zamęczyć Europę” i liczy na zmianę nastrojów politycznych na kontynencie.
Na Wałdaju Kreml odpowiedział nie na te zdania, lecz na szerszy klimat: ćwiczenia bałtyckie, retorykę o wojnie pod koniec dekady i dyskusję o tym, jak NATO miałoby reagować na presję wokół Królewca i przesmyku suwalskiego. Dla Warszawy różnica jest praktyczna. Moskwa mówi o „bezpośrednim ataku”. Polska i Litwa mówią o prowokacji o rozmytej odpowiedzialności, po której oficjalna narracja będzie brzmiała: to wypadek. Obie strony opisują ten sam próg eskalacji i obie twierdzą, że próg ten przekracza druga strona.
