W 1785 roku angielski filozof Jeremy Bentham zaprojektował budowlę, która miała zrewolucjonizować nie tylko system penitencjarny, lecz także sposób myślenia o władzy. Nazywał ją Panopticon – od greckich słów „wszystko” i „widzieć”. Idea była prosta i genialna zarazem: okrągły budynek więzienny z celami rozmieszczonymi wokół centralnej wieży obserwacyjnej. Strażnik znajdujący się w wieży mógł w każdej chwili zobaczyć każdego więźnia, natomiast więzień nigdy nie wiedział, czy jest właśnie obserwowany.
Bentham zakładał, że sama możliwość bycia obserwowanym wystarczy, by skłonić człowieka do samokontroli. Nie trzeba bić, nie trzeba nawet nieustannie patrzeć. Wystarczy, że więzień wie, że może być widziany. Władza staje się wtedy niemal niewidzialna, a jednocześnie wszechobecna. Koszty spadają, dyscyplina rośnie, a człowiek zaczyna pilnować sam siebie.
Ponad dwieście lat później żyjemy w świecie, który w dużej mierze zrealizował tę logikę – tylko bez murów i krat.
Od architektonicznej wizji do cyfrowej rzeczywistości
Michel Foucault w Nadzorować i karać (1975) dostrzegł w panoptykonie coś więcej niż projekt więzienia. Widział w nim diagram nowoczesnej władzy: władzy, która nie musi już karać spektakularnie, lecz dyscyplinuje poprzez nieustanną widzialność. Współczesne społeczeństwa – zdaniem Foucaulta – funkcjonują według tej samej zasady: szkoły, szpitale, fabryki, a dziś także platformy cyfrowe i przestrzenie publiczne.
Dziś panoptykon nie potrzebuje już wieży. Ma kamery na ulicach, smartfony w kieszeniach, algorytmy w chmurze i profile w mediach społecznościowych. Każdy z nas jest jednocześnie strażnikiem i więźniem.
Smartfon rejestruje lokalizację, historię wyszukiwania, czas spędzony przy aplikacji, tempo chodzenia, a nawet sposób trzymania telefonu. Platformy społecznościowe nie tylko zbierają dane – one je monetyzują i wykorzystują do przewidywania zachowań. Reklamy, treści, a nawet sugestie polityczne docierają do nas na podstawie modeli, których niemal nikt nie kontroluje. Nie wiemy, kiedy jesteśmy „obserwowani” przez algorytm – i właśnie dlatego zaczynamy zachowywać się tak, jakbyśmy zawsze byli.
Brak prywatności jako nowa normalność
W klasycznym panoptykonie więzień wiedział, że znajduje się w więzieniu. Współczesny człowiek często nie zdaje sobie sprawy, że jego życie prywatne stało się towarem. Dane o zdrowiu, preferencjach seksualnych, poglądach politycznych, relacjach rodzinnych i stanie konta bankowego krążą między korporacjami, brokerami danych, a nierzadko także służbami.
Rządy – zarówno demokratyczne, jak i autorytarne – wykorzystują te same technologie. Systemy rozpoznawania twarzy, monitoring przestrzeni publicznej, analiza metadanych komunikacyjnych – wszystko to działa według logiki „lepiej zapobiegać niż leczyć”. Argument bezpieczeństwa publicznego staje się legitymacją dla coraz szerszego dostępu do życia obywateli. Problem polega na tym, że raz stworzona infrastruktura rzadko bywa demontowana. To, co wprowadzono „tymczasowo” po atakach terrorystycznych czy pandemii, zwykle zostaje.
Jeszcze subtelniejszy jest efekt samocenzury. Ludzie coraz częściej unikają wyrażania kontrowersyjnych opinii, nie dlatego, że ktoś im tego zakazał, lecz dlatego, że nie wiedzą, kto i kiedy może to wykorzystać. Pracodawca, bank, ubezpieczyciel, przyszły partner, algorytm scoringowy – wszyscy mogą mieć dostęp do fragmentów naszej cyfrowej tożsamości. Panoptykon działa najskuteczniej wtedy, gdy strach przed byciem zobaczonym staje się nawykiem.
Społeczeństwo, które samo się pilnuje
Bentham wierzył, że jego projekt będzie narzędziem reformy i postępu. Foucault pokazał, że stał się on modelem władzy dyscyplinarnej. Dziś widzimy trzecią warstwę: panoptykon nie jest już tylko architekturą instytucji – stał się architekturą codzienności.
Nie oznacza to, że każdy jest stale śledzony przez konkretnego strażnika. Oznacza to, że system jest zaprojektowany tak, by możliwość nadzoru była permanentna, a koszt prywatności – coraz wyższy. Im więcej danych oddajemy „dla wygody”, tym trudniej odzyskać kontrolę. Im bardziej normalizujemy bycie widzialnym, tym bardziej anormalna wydaje się próba pozostania niewidocznym.
Pytanie, które stawia przed nami dziedzictwo Benthama, nie brzmi już: „Czy ktoś nas obserwuje?”. Brzmi raczej: „Czy potrafimy jeszcze wyobrazić sobie życie, w którym nie musimy się z tym liczyć?”.
Bo panoptykon nie potrzebuje już wieży. My sami nosimy ją w kieszeni.
