Legieć: Polska między cywilizacjami – gdzie jest miejsce Polski?

Uznanie pokoju za najwyższy i najbardziej pożądany stan życia społecznego to najważniejsza wartość cywilizacji łacińskiej.

Polska od ponad tysiąca lat należy do kręgu cywilizacji łacińskiej, której fundamentami są chrześcijaństwo, prawo rzymskie, filozofia grecka oraz kultura Zachodu. O jej przynależności do tego świata świadczyć mogą następujące wyznaczniki:

• Chrzest Mieszka I w 966 roku – włączył Polskę do chrześcijańskiej Europy Zachodniej. Dzięki niemu Polska nawiązała kontakty z państwami zachodnimi i przyjęła wartości oraz tradycje kultury łacińskiej.
• Religia chrześcijańska – przez wieki dominującym wyznaniem w Polsce był katolicyzm, który odegrał ogromną rolę w kształtowaniu kultury, sztuki, edukacji i obyczajów. Kościół wpływał na rozwój szkolnictwa oraz życia społecznego.
• Język łaciński – przez wiele stuleci był językiem urzędowym, naukowym i kościelnym. W tym języku powstawały kroniki, dokumenty państwowe i dzieła naukowe.
• Prawo i ustrój państwa – polski system prawny rozwijał się pod silnym wpływem prawa rzymskiego, jednego z filarów cywilizacji łacińskiej. W Polsce kształtowały się instytucje państwowe oparte na zasadach prawa i samorządności.
• Rozwój nauki i edukacji – założenie Akademii Krakowskiej (obecnie Uniwersytetu Jagiellońskiego) w 1364 roku świadczy o uczestnictwie Polski w zachodnioeuropejskiej tradycji uniwersyteckiej. Polscy uczeni aktywnie uczestniczyli w rozwoju nauki europejskiej.
• Kultura i sztuka – w Polsce rozwijały się style charakterystyczne dla Europy Zachodniej: romanizm, gotyk, renesans, barok i klasycyzm. Literatura, architektura i muzyka czerpały inspiracje z dorobku kultury łacińskiej.

Wchodząc do kręgu cywilizacji łacińskiej, Polska przejęła z tradycji rzymskiej poszanowanie prawa i porządku prawnego, a wraz z dziedzictwem chrześcijańskim – wartości takie jak godność człowieka, wolność, odpowiedzialność oraz znaczenie rodziny. Również tradycja demokracji szlacheckiej i parlamentaryzmu wpisuje się w zachodni model życia politycznego oraz łacińską cywilizację społeczną.

W cywilizacji łacińskiej najbardziej pożądanym stanem jest pokój. W warunkach pokojowych ludzie mogą tworzyć warunki pomyślnego bytowania dla własnych rodzin, a w konsekwencji dla całego narodu i państwa, oraz budować siłę swojego państwa. Zasada „pokój zamiast podbojów” realizowana jest przez Polskę poprzez pokojową współpracę z innymi państwami, rozwój demokracji i gospodarki oraz tworzenie warunków bezpiecznego życia obywateli. Dzięki temu rodziny, społeczeństwo i państwo mogą się rozwijać i wzmacniać.

Cywilizacja łacińska charakteryzuje się:

• zaangażowaniem w pomoc humanitarną i wspieraniem krajów dotkniętych konfliktami lub napadniętych przez inne państwa – co dowodzi przywiązania do wartości pokoju i solidarności;
• poszanowaniem godności człowieka;
• uznawaniem prymatu prawa nad siłą;
• ochroną rodziny, uznawanej za podstawową komórkę społeczeństwa, chronioną przez państwo;
• ochroną własności prywatnej przez prawo;
• wysoką rangą wiedzy, kultury i rozumu – ważną rolę odgrywają szkoły i uniwersytety;
• wpływem obywateli na rządy poprzez udział w wyborach;
• istotną rolą samorządów lokalnych oraz społeczeństwa obywatelskiego;
• prawem człowieka do podejmowania własnych decyzji przy jednoczesnej odpowiedzialności za nie;
• wolnością, która wiąże się z przestrzeganiem prawa i szacunkiem dla innych.

Na temat cywilizacji łacińskiej wypowiadali się liczni myśliciele na przestrzeni wieków, m.in. Arystoteles, św. Tomasz z Akwinu, Jan Paweł II, Jacques Maritain czy Benedykt XVI.

W tym felietonie chciałbym zwrócić uwagę czytelników na polskiego historiozofa Feliksa Konecznego (1862–1949), który wyznawał zasadę prymatu etyki. Uważał on, że życiem jednostki i państwa powinna kierować moralność, a za najważniejszą cechę cywilizacji łacińskiej uznawał podporządkowanie prawa, polityki i gospodarki normom moralnym. Swoje rozważania, oceny, komentarze i wnioski na temat filozofii społecznej zawarł m.in. w dziełach O wielości cywilizacji, Prawa dziejowe oraz Państwo i prawo w cywilizacji łacińskiej.

Feliks Koneczny był przekonany, że cywilizacja łacińska jest najwyżej rozwiniętym typem cywilizacji, ponieważ opiera się na etyce chrześcijańskiej i szacunku dla osoby ludzkiej. Według niego jej najważniejsze cechy to:

• prymat etyki nad polityką,
• rządy prawa,
• poszanowanie godności i wolności człowieka,
• ochrona własności prywatnej i rodziny,
• samorządność i aktywność obywateli,
• rozdział władzy świeckiej i religijnej,
• rozwój nauki, kultury i edukacji,
• dążenie do pokoju przy jednoczesnym uznaniu prawa do obrony państwa.

Według koncepcji Feliksa Konecznego na obszarze Europy, obok cywilizacji łacińskiej, występują także inne typy cywilizacyjne, m.in. cywilizacja turańska (związana ze światem stepowym i tradycją mongolsko-tatarską), cywilizacja bizantyjsko-pruska (prymat państwa, biurokracji i administracji nad jednostką) oraz cywilizacja żydowska.

W cywilizacji turańsko-moskiewskiej władza opiera się przede wszystkim na sile militarnej i rozkazie, a nie na trwałych zasadach prawnych. Państwo jest zorganizowane hierarchicznie, a jednostka ma ograniczoną samodzielność wobec państwa. Duże znaczenie przypisuje się armii, ekspansji terytorialnej i sile zbrojnej (militaryzm). Wojsko stanowi ważne narzędzie polityki państwa. Cywilizacja ta dąży do rozszerzania wpływów i zdobywania nowych terytoriów, traktując to jako sposób wzmacniania państwa (ekspansjonizm). W tej cywilizacji najbardziej pożądanym stanem jest wojna najeźdnicza – podboje sąsiadów i grabież ich dóbr. Przykładem może być fakt, że w czasie II wojny światowej Sowieci uruchomili na zapleczu frontu specjalne jednostki zajmujące się rabunkiem wszelkich dóbr na terenach odbijanych z rąk niemieckich.

Co Feliks Koneczny mówił o cywilizacji bizantyjsko-pruskiej? W jego ujęciu łączy ona elementy tradycji bizantyjskiej (silna biurokracja i centralizm) z pruskim modelem państwowym. Jej charakterystyczną cechą jest dążenie do uzyskania pozycji dominującej i funkcji lidera na jak największym obszarze (Mitteleuropa, Lebensraum) oraz eksploatacja tych terenów. Według Konecznego cywilizacja bizantyjsko-pruska odznacza się:

• przewagą państwa i urzędów nad społeczeństwem – rozbudowana administracja i biurokracja kierują życiem obywateli;
• formalizmem i legalizmem – duże znaczenie przepisów, procedur i hierarchii urzędniczej;
• podporządkowaniem jednostki państwu – obywatel ma przede wszystkim wykonywać obowiązki wobec aparatu państwowego;
• silnym centralizmem – najważniejsze decyzje podejmowane są przez władzę centralną;
• dyscypliną i organizacją odgórną – społeczeństwo kształtowane jest poprzez system nakazów i instytucji;
• rozbudowanym aparatem administracyjnym i wojskowym – państwo opiera swoją siłę na sprawnej organizacji.

W ujęciu Feliksa Konecznego przeciwieństwem tego modelu – uznającego przewagę biurokracji nad wolnością jednostki oraz państwa za organizację nadrzędną wobec społeczeństwa – jest cywilizacja łacińska. Akcentuje ona prymat prawa, etyki, samorządności i inicjatywy obywatelskiej.

Polska przez ponad tysiąc lat rozwijała się właśnie w kręgu tej cywilizacji. Jej wartości ukształtowały polską kulturę, tradycję, sposób pojmowania państwa i prawa oraz w znacznym stopniu polską tożsamość narodową.

Według koncepcji historiozoficznej Konecznego siła państwa nie wynika z potęgi militarnej ani rozległości terytorium, lecz przede wszystkim z moralności obywateli, sprawiedliwego prawa i odpowiedzialnej władzy. Państwo, które chroni swoich obywateli i stwarza im warunki do rozwoju rodzin, zdobywania wiedzy i uczciwej pracy, buduje swoją trwałość na znacznie mocniejszych fundamentach niż państwo oparte wyłącznie na sile.

Pytanie „Gdzie jest miejsce Polski?” pozostaje więc pytaniem o naszą tożsamość. Jeśli chcemy pozostać wierni własnym dziejom i wartościom, odpowiedź wydaje się oczywista: miejscem Polski jest cywilizacja łacińska – cywilizacja, w której człowiek, prawo i moralność stoją wyżej niż sama siła państwa.